maj/czerwiec 2025
SPIS TREŚCI
- Manifest – Teologia jako nauka o człowieku, który jest Chrystusem
- Ks. Przemysław Artemiuk
Homo capax Dei w perspektywie filozoficzno-teologicznejCelem artykułu jest ukazanie kwestii otwartości człowieka w szerokiej perspektywie filozoficzno-teologicznej. Autor najpierw ukazuje spadkobierców mistrzów podejrzeń, którzy milczą albo całkowicie neguję tę kwestią, a następnie filozofów postmodernistycznych. Dokonując zwrotu religijnego, kontemplują oni wprawdzie dostrzeżony ślad, ale nie pozwalają mu jednak przemówić własnym głosem. Anektują go, wykorzystując tym samym do swoich koncepcji. W dalszej kolejności przedstawia myślicieli, u których można doszukać się idei homo capax Dei. Ujawnia się ona najpierw we wnętrzu człowieka, który uwikłany w dramat egzystencji, nie mogąc pokonać zła, potrzebuje pomocy i otwiera się na Boga (J. Tischner). Widać ją również w relacji z Drugim, przeżywającym epifanię twarzy, a równocześnie odkrywającym oblicze Innego, który jest Bogiem (E. Lévinas). Można ją także odnaleźć w doświadczeniu skończoności, kiedy człowiek przywiązany do tego świata, chce równocześnie się wznieść wyżej – emancypować. Dzięki kulturze odkrywa na nowo źródło człowieczeństwa, swoją podmiotowość i zakorzenia się (Ch. Delsol).
Po analizie myśli filozoficznej, autor prezentuje poglądy wybranych teologów. W ich koncepcjach otwartość człowieka daje o sobie znać w jego racjonalności. Jego rozum w sposób naturalny poszukuje Boga, próbuje Go poznać na tyle, na ile jest w stanie to uczynić samodzielnie. To rozum przyprowadza człowieka do przedsionków wiary i przygotowuje go na przyjęcie Objawienia (św. Tomasz). W końcu całe bytowanie człowieka, jego pragnienia (szczęścia, prawdy, bycia), a także zadziwienie cudem istnienia, obecne w nim podstawowe zaufanie, reagujący we wnętrzu głos sumienia, doświadczenie głębi miłości, poszukiwanie sensu istnienia, dokonująca się autotranscendencja przez sztukę i kulturę czy ukierunkowanie prowadzące go do źródła, wskazują, że sam siebie przekracza, czyli autotranscenduje, by spotkać Kogoś większego (H. Seweryniak). - Katarzyna Flader-Rzeszowska
Komunikowanie wiary. Personalistyczny wymiar teatru na przykładzie twórczości Tomasza ManaArtykuł podejmuje problem relacji osobowych w sztuce teatru. Do szczegółowej analizy wybrano dramaturgię Tomasza Mana, zwłaszcza jego utwór Miłujcie swoich nieprzyjaciół (Błękitne oczy pełne miłości), który wszedł do finału prestiżowej Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej w roku 2024. Tekst ten wystawiony został jako audioteatr – dźwiękowy spektakl, słowny koncert, w którym obok tekstu równie ważne są brzmienia wydobywane przez aktorów głosem oraz za pomocą różnych przedmiotów muzycznych: instrumentów, smyczków, metronomów oraz rzeczy nienależących do świata muzyki: stołów, kamieni, akwarium. Audioteatr to szczególny typ komunikacji artystycznej synchronicznej, jednorazowej (wystawiony został jednokrotnie). Odwołując się do badań Wojciecha Kaczmarka dotyczących teatru osoby i teatru personalistycznego, dokonałam analizy wybranego dramatu. Okazało się, że spełnia on trzy podstawowe założenia teatru personalistycznego. Dochodzi tu do osobowej relacji aktor-widz, aktor w audioteatrze staje się znakiem osobowym, a sceniczny mikroświat odzwierciedla makroświat. Można znaleźć też powiązania między dramatem Mana a pracami dramatycznymi Karola Wojtyły, zwłaszcza jego Promieniowaniem Ojcostwa. W świecie dramatopisarza na samotność, lęk i obawy współczesnego człowieka odpowiedzią może być tylko relacja z drugim człowiekiem, jego miłość będąca odbiciem miłości Boga. - Ks. Bogumił Gacka MIC
Wpływ Ojców Kościoła na teologię personalistyczną Johna H. NewmanaJohn Henry Newman (1801–1890), angielski konwertyta, napisał w autobiografii Apologia pro vita sua (1864), że Ojcowie Kościoła uczynili go katolikiem. Od Ojców Kościoła, którzy odczytywali Misterium Boga i misterium Eklezji poprzez rzeczywistość osoby, Newman podjął też personalizm. Dlatego widać wyraźny wpływ Ojców Kościoła, zwłaszcza św. Atanazego Wielkiego (295–373), św. Bazylego Wielkiego (330–379) i św. Ambrożego (339–397) na teologię personalistyczną Johna F. Newmana. W roku 1832 Newman opublikował pierwszą książkę pt. The Arians of the Fourth Century (Arianie czwartego wieku), zaś w roku 1840 The Church of the Fathers (Kościół Ojców).
Strukturę teologii personalistycznej Newmana wyznaczają trzy rzeczywistości: osoba, relacja, znak, które najpełniej wyraziły się w jego metodzie personacji (the method of personation). Idąc za Ojcami Kościoła, Newman dowodził, że Obraz („obraz Boga niewidzialnego”, Kol 1, 15) oznacza Jezusa Chrystusa jako realną Osobę Boską w relacji do Osoby Boga Ojca, nie ma bowiem Obrazu bez Archetypu, jak stwierdził św. Grzegorz z Nazjanzu (330–390). W herbie kardynalskim Newmana są słowa: Cor ad cor loquitur, które skomentował papież Franciszek w encyklice Dilexit nos (2024) w numerze 26: „Pan zbawia nas, przemawiając do naszego serca ze swojego Najświętszego Serca”. - Ks. Wojciech Kluj OMI
Wpływ tradycji religijnych Dalekiego Wschodu na kształtowanie się chrześcijańskich pojęć teologicznychOdnosząc się do kontekstu kulturowo-religijnego Chin oraz Indii, artykuł podejmuje kwestię konieczności stałego aktualizowania wyrażeń teologicznych. Najpierw (cz. 1) ukazane zostały dwa przykłady ze starożytności chrześcijańskiej powstania pozabiblijnych pojęć hypostasis oraz persona, które zostały użyte w celu lepszego wyjaśnienia tajemnicy Boga-człowieka w Jezusie Chrystusie. Następnie ukazane zostały pojęcia określające człowieka i świat ponadludzki w filozofii chińskiej (cz. 2) oraz indyjskiej (cz. 3), które próbowano odnieść do chrześcijańskich praw wiary. W końcu (cz. 4) artykuł przytacza kilka sugestii wziętych ze współczesnego nauczania Magisterium Kościoła odnoszących się do tłumaczeń pojęć religijnych w nowym kontekście kulturowym. - Ks. Dariusz Kurzydło
Osobopodobni. Podmioty ludzkie i nie-ludzkie w czasach transhumanizmu/ posthumanizmu a rozumienie osoby – perspektywa psychologii personalistycznejPrzedstawiona tu refleksja stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy współczesne prądy kulturowe (głównie postmodernizm, transhumanizm, posthumanizm), związane z szeroką promocją istot nie-ludzkich, zarówno biologicznych, jak i niebiologicznych (sztuczna inteligencja) – które autor zbiorowo obejmuje jednym terminem: osobopodobni – stanowią zagrożenie dla fenomenologicznie (w nurcie chrześcijańskim) rozumianego pojęcia osoby (także w teologii). Autor dokonuje analizy na kilku płaszczyznach, za punkt odniesienia (docelowy) obierając przesłanki psychologii personalistycznej, dla której badania nad człowiekiem wymagają stosowania metod jakościowych i radykalnego ograniczenia metod ilościowych. Autor uważa, że dopiero psychologia zorientowana na człowieka jako osobę w kontekście fenomenologicznym – w jego odrębności gatunkowej i osobowościowej, a także ze względu na nieodzowność relacji interpersonalnych – jest w stanie podołać rzetelności badań naukowych. - Danuta Prot
Proces inkulturacji wśród ekwadorskich Indian Shuar według ks. Siro M. PellizzaroPlemię Shuar zamieszkuje południowo-wschodni Ekwador, pośród bujnej amazońskiej puszczy deszczowej. Misjonarze salezjańscy, którzy stosunkowo niedawno przybyli do tego regionu, podjęli się zadania ewangelizacji ludu Shuar. Zmiana w kierunku inkulturacji, zapoczątkowana przez Sobór Watykański II, skłoniła misjonarzy salezjańskich do stworzenia odrębnej struktury dla Kościoła Shuar i opracowania liturgii zakorzenionej w rodzimej duchowości. Dokument ojca Pellizzaro, „Proceso de inculturacón” (Proces inkulturacji), przedstawia teoretyczne podstawy i praktyczne strategie tego przedsięwzięcia. Podkreśla konieczność dialogu kulturowego i stopniową naturę inkulturacji. Pomimo wyzwań misja salezjańska przyniosła owoce, pielęgnując lokalny Kościół o autentycznej tożsamości amazońskiej. Poprzez dialog, poświęcenie i wytrwałość proces inkulturacji nadal się pogłębia, kształtując żywy wyraz wiary we wspólnocie Shuar. - Ks. Jarosław Różański OMI
Człowiek stworzony z relacji i dla relacji – perspektywa afrykańskaUczestnicy pierwszego Synodu Biskupów poświęconego Afryce zauważyli, że kontynent można porównać do owego człowieka, który schodził z Jerycha do Jerozolimy: wpadł on w ręce zbójców, którzy go obdarli, zadali mu rany i porzucili na pół umarłego. Mieszkańcy Afryki pilnie potrzebują dobrych Samarytan, którzy pośpieszą im z pomocą (Ecclesia in Africa, n. 41). Kościół zatem nie może powtórzyć gestu kapłana z przypowieści. Inspiracje płynące z samych źródeł teologicznych Kościoła, a także koncepcja i wysiłek inkulturacyjny, podejmowany przez Kościół, mogą mieć znaczenie nie tylko lokalne i nie tylko religijne. - Ks. Tomasz Szyszka SVD
Norma podmiotowości w odniesieniu do paradygmatu inkulturacjiTematyka inkulturacji zainicjowana podczas pontyfikatu Jana Pawła II jest poruszana przez misjologów od prawie pięciu dekad i dotyczy wielorakich powiązań i zależności pomiędzy wiarą i kulturą. Podkreśla się, że bez uwzględnienia w dziele ewangelizacji aspektu kulturowego trudno osiągnąć satysfakcjonujący stopień zakorzenienia wiary chrześcijańskiej. Autor artykułu podejmuje się wyzwania spojrzenia na paradygmat inkulturacji poprzez pryzmat norm podmiotowości. Kwestia dotyczy tego, na ile ‘człowiek’ w jego niepowtarzalności kulturowej (nie)jest uwzględniany w refleksji misjologicznej w odniesieniu do tego paradygmatu. Można bowiem z wielkim zaangażowaniem i poprawnością metodologiczną dywagować na temat wiary i kultury, języków i różnorodności kulturowej, zakładania lokalnych Kościołów, zatracając w gąszczu podejmowanych przemyśleń i rozwiązań, głównego adresata przepowiadania ewangelicznego, czyli konkretnego człowieka. Kościół to nie tylko sprawnie działające struktury organizacyjne, ale nade wszystko żywa wspólnota wierzących, z jej własnymi wyrazami ekspresji wiary oraz adekwatnych sposobów wyrażania swojej eklezjalności. - Dominika Żukowska-Gardzińska
Traktat o stworzeniu jako teologiczny kompas w dokonywaniu wyborów i komunikacji międzyosobowejArtykuł jest refleksją na temat możliwości odczytania Księgi Rodzaju oraz rozumienia Traktatu o Stworzeniu jako płynącej z Objawienia odpowiedzi na pytanie, kim jest człowiek. Perspektywa definiowania człowieka jako osoby, mimo długiej tradycji, wydaje się dzisiaj trudna dla zrozumienia istoty bycia człowiekiem. Ważną inspiracją są rozważania z krakowskiego okresu bp. Karola Wojtyły. Miał on świadomość, że pojęcia filozofii arystotelesowsko-tomistycznej nie są zrozumiałe dla współczesnego mu człowieka. Język ks. Karola Wojtyły proponuje odnaleźć pierwotne doświadczenie Boga poprzez przeżywanie tego, o czym czytamy w Księdze Rodzaju: samotności, jedności, komunii, nagości, wstydu i znowu komunii. Komunia osób mężczyzny i kobiety odzwierciedla się w pojęciu: stworzeni na obraz i podobieństwo Boga jako komunia osób. W Księdze Rodzaju będącej ważną częścią Traktatu o stworzeniu i antropologii chrześcijańskiej, Karol Wojtyła odnajduje teologiczną prehistorię człowieka.
Studia i refleksje
- Monika Zowczak
Zgromadzenia, instytuty zakonne oraz wspólnoty żyjące duchowością Krwi ChrystusaCelem niniejszego artykułu jest przybliżenie dzieła Bożego, jakim są zgromadzenia zakonne i świeckie żyjące duchowością Krwi Chrystusa w oparciu o regułę założycieli i trwanie w charyzmacie. Rozważania stanowią opis charyzmatu zgromadzeń, instytutów oraz wspólnot będących w formacji permanentnej. Ich istnienie stanowi cenne źródło modlitwy za świat i jest aktualną potrzebą dla świata pełnego nieładu, bólu i rozdarcia spowodowanego grzechem. Chrystus obecny w świecie nieustannie umacnia to, co zranione i słabe, swoją Krwią, która ma moc przemieniać ludzkie życie, napawając na powrót pełnią łask i zbawczą miłością. Znamienna jest rola Maryi w formacji na poszczególnych etapach „szkoły miłości”. Matka Boża w tajemnicach bolesnych swojego życia wskazuje, jak przeżywać okresy cierpienia. Nieustannie zanosimy prośby o Jej wstawiennictwo, aby potrafić wszystkie troski i trudności połączyć z Jej ofiarnością w darze, dla zbawienia świata. - Ks. Daniel Plewka
Inkulturacja religijna w kontekście migracji: studium przypadku Polskiej Misji Ojców Cystersów w ChicagoInkulturacja religijna to proces wzajemnego oddziaływania religii i kultury, istotny szczególnie w kontekście migracji. Umożliwia zachowanie tożsamości religijnej przy jednoczesnym dostosowaniu do nowej kultury. W przypadku polskiej migracji do Stanów Zjednoczonych Kościół katolicki odegrał kluczową rolę w podtrzymywaniu wiary i kultury narodowej. Polska Misja Ojców Cystersów (PMOC) w Willow Springs, niedaleko Chicago, jest przykładem, jak inkulturacja pozwala zachować polską tradycję katolicką w amerykańskim kontekście.
Migracja Polaków do Chicago rozpoczęła się w XIX wieku z powodów politycznych i ekonomicznych. Chicago, będące jednym z największych ośrodków polonijnych, stało się miejscem, gdzie Polacy tworzyli społeczności, zakładali parafie i szkoły, a także pielęgnowali swoją tożsamość religijną i kulturową. Kościół katolicki pełnił funkcję duchowego wsparcia oraz pomagał w adaptacji społecznej i kulturowej, organizując wydarzenia, nauczanie języka polskiego i aktywności patriotyczne.
PMOC, założona w latach osiemdziesiątych XX wieku przez cystersów, oferuje Polakom w regionie Chicago wsparcie duchowe, celebracje w języku polskim, katechezę i wydarzenia kulturalne. Misja łączy tradycje zakonne z potrzebami polonijnej wspólnoty, zachowując polski charakter religijny i integrując go z amerykańskim kontekstem. PMOC przyczynia się do utrzymania polskiej tożsamości narodowej i religijnej, pełniąc rolę mostu między kulturami.
PMOC jest przykładem skutecznej inkulturacji religijnej, która pozwala Polakom w Chicago zachować wiarę i tradycję w nowej rzeczywistości. Misja cystersów udowadnia, że religia i kultura mogą się wzajemnie wzbogacać, wzmacniając więzi wspólnotowe i umożliwiając adaptację do nowych warunków życia. - Ks. Krzysztof Graczyk
Wpływ miłości małżeńskiej na wychowanie dzieciPrzede wszystkim Bóg jest Miłością, a człowiek partycypuje w miłości Bożej, którą próbuje nieudolnie naśladować. Cechą wspólną wszystkich istniejących definicji miłości jest dążenie do zjednoczenia. Miłość jednocząca dwie osoby pozostawia je autonomicznymi i wolnymi w swoim działaniu, a siła sprawcza miłości unifikuje je tak ściśle, że stanowią jedno, nie w sensie bytowym, lecz duchowym. Miarą miłości dojrzałej jest życie dla innych. Tylko taka miłość może sprawić, że druga osoba będzie przez nią realizować siebie.
Miłość małżeńska powinna być ludzka, czyli obejmować całego człowieka wszystkie wymiary jego osoby. Miłość ta powinna być wierna i wyłączna, a więc jakoś przypieczętowana przez wyższą instancję niż człowiek – przez Boga. Więzią tej miłości jest sakrament małżeństwa, w którym realnie obecny jest Chrystus. Wierność i wyłączność są też rękojmią Ducha Świętego. Dzięki tej rękojmi małżonkowie na wzór Kościoła stanowią jedność, czyli prowadzą życie według Ducha, który jednoczy wszystkie dzieci Kościoła przez sakrament chrztu.
Miłość małżeńska jest też pełna. Dzieli bowiem wszystkie problemy codziennego życia, od finansów aż po małżeńskie łoże, poprzez wspólnotę stołu, wychowanie dzieci, dzielenie wszystkich trudów. Miłość jest umiejętnością wsłuchania się w potrzeby i sprawy drugiego człowieka (empatia). Polega to na słuchaniu drugiego człowieka, biorąc pod uwagę jego niepowtarzalny świat, jego historię, wychowanie, jego sposób patrzenia na otaczającą rzeczywistość i siebie, jego osobowość, jego potrzeby i sytuację obecną. Miłość małżeńska odznacza się też płodnością, czyli jest nastawiona na potomstwo. Współżycie seksualne małżonków jest wyrazem ich wzajemnej miłości oraz miłości rodzicielskiej, gdyż staje się ona miejscem przekazywania życia. - Paulina Jabłońska
Pogrzeb dzieci nieochrzczonych i zmarłych przed chrztem: aspekty prawne, teologiczne i duszpasterskieArtykuł omawia złożone aspekty prawne, teologiczne i duszpasterskie związane z pogrzebem dzieci nieochrzczonych oraz dzieci zmarłych przed chrztem w kontekście Kościoła katolickiego w Polsce. Przedstawia przepisy Kodeksu prawa kanonicznego, które pozwalają na pogrzeb kościelny dla dzieci, których rodzice mieli zamiar je ochrzcić, oraz szczegółowe regulacje Konferencji Episkopatu Polski z 1976 roku. Tekst analizuje różne formy obrzędów pogrzebowych dla dzieci, z uwzględnieniem modlitw specjalnie dostosowanych do sytuacji dzieci nieochrzczonych. Ponadto, artykuł porusza kwestię szacunku dla płodu nienarodzonego, prawa do pogrzebu dzieci poronionych lub martwo urodzonych, oraz jak te kwestie są regulowane przez prawo cywilne i kościelne w Polsce. W części teologicznej omawia się nadzieję na zbawienie dzieci zmarłych bez chrztu w świetle nauczania Kościoła. Podkreślona jest też rola duszpasterzy w udzielaniu wsparcia rodzicom w tych trudnych momentach, oferując im pocieszenie i zrozumienie. Artykuł kończy się refleksją nad znaczeniem właściwego postępowania w zgodzie z miłosierdziem Bożym i prawem, aby zapewnić godny pochówek i wsparcie dla rodzin w żałobie. - Paweł Heinig
Skutki ostracyzmu w grupie religijnej Świadków JehowyZjawisko, jakim jest ostracyzm, objawiające się w najróżniejszych formach, znane jest w społeczeństwie od dawna. Jednak religia, w której człowiek szuka schronienia i psychicznego spokoju, powinna być od niego wolna. Trudnym do zrozumienia a zarazem zatrważającym jest fakt, że wiele ruchów religijnych wybiera właśnie politykę opartą na ostracyzmie, by kontrolować wiernych bez względu na konsekwencje wynikające z represji.
Ruchy takie obrały wyrafinowane metody obchodzenia się z jednostkami opuszczającymi ich szeregi, a wypracowane mechanizmy ukrywania pewnych zjawisk i celów zniekształcają obraz, przez co ciężko dostrzec nieprawidłowości. Szkody psychiczne i psychosomatyczne poniesione przez ofiary takich praktyk nie pozwalają im funkcjonować normalnie. - Justyna Bieniara-Woźnicka
Kompleksowa opieka nad chorym. Konsekwencje choroby nowotworowej w funkcjonowaniu pacjenta z rakiem jelita grubego z wyłonioną stomiąChoroba nowotworowa należy do jednej z najbardziej traumatycznych sytuacji w życiu człowieka i wpływa na wszystkie aspekty jego życia: fizyczny, psychiczny, społeczny czy duchowy. Jednym z najczęściej diagnozowanych nowotworów złośliwych jest rak jelita grubego, dla którego leczeniem z wyboru jest leczenie chirurgiczne. Jednakże w bardzo wielu przypadkach następuje konieczność połączenia światła jelita z powierzchnią skórą i wyłonienia stomii. Wspomniany zabieg wiąże się z wieloma konsekwencjami, jakich doświadcza chory.
Dotykając sfery psychicznej, nie sposób w tym kontekście nie wspomnieć o samoakceptacji, zwłaszcza w odniesieniu do akceptacji własnego ciała. Ściśle wiąże się z tym sfera seksualna, która w sytuacji wyłonienia stomii jest jedną z trudniejszych. Zaburzeniu ulegają również relacje międzyludzkie, przekładając się na dotkliwe konsekwencje wynikające z faktu zaistnienia tego zabiegu w życiu zawodowym i społecznym. - Piotr Grabowiec, Aleksander Krejckant
Personalism in the journalism of the weekly “Today and Tommorow”Specyfika polskiego nacjonalizmu polegała na jego silnej identyfikacji z myślą chrześcijańską, przede wszystkim z katolicyzmem, który wywarł silny wpływ na kształt tożsamości kultury narodowej i pełni, choć w coraz mniejszym stopniu, rolę religii publicznej, na co słusznie zwracał uwagę Jose Casanova, pisząc, że polski katolicyzm pełnił funkcję publicznej religii obywatelskiej, a nie prywatnej religii indywidualnego zbawienia. Przejęcie władzy przez komunistów doprowadziło do sytuacji, w której część działaczy nacjonalistycznych i katolickich przyjęła strategię przetrwania, przemycając do swojej działalności publicystycznej wątki personalistyczne, które potencjalnie mogły być zharmonizowane z linią ideologiczną partii komunistycznej. Takie działania były sprzeczne z polityką samego Kościoła, zarówno w osobach prymasa kardynała Wyszyńskiego, jak i Jana Pawła II.
Dlatego też celem artykułu jest wskazanie wątków zaczerpniętych z rewolucyjnego personalizmu Emmanuela Mouniera, które można zidentyfikować w publicystyce tygodnika „Dziś i Jutro”. Podstawowym pytaniem badawczym postawionym przez autorów jest to, czy eksponowane idee związane z personalizmem były elementem tożsamości ideowej tygodnika, czy jedynie strategicznym i pragmatycznym wyborem sposobu na przetrwanie w rzeczywistości komunistycznego totalitaryzmu? Celem pobocznym, ale również bardzo istotnym z punktu widzenia podjętej analizy, jest ustalenie związku między eksponowaniem filozofii personalistycznej w publicystyce tygodnika a umacnianiem się systemu realnego socjalizmu w Polsce w latach 1945–1956.
Sprawy kościelne i duszpasterskie
- Człowieka nie można do końca zrozumieć bez Chrystusa (materiały liturgiczne)
Przegląd bibliograficzny
- Wojciech Roszkowski, Potęga nawrócenia. 81 niezwykłych opowieści, Kraków 2024
– ks. Kazimierz Rulka